TARİHÇE
SELAHATTİN HAMAMI TARİHÇESİ
Kayseri Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanterine kayıtlı olan Selahattin (Selahaddin) Hamamı'nın 1359 tarihinde Erteane Beyinin oğlu Mahmut Bey’in Atabey’i tarafından yaptırılmış olduğu ileri sürülmektedir.

Yeri:

Kayseri ili, Melikgazi ilçesi, Tacettin Veli Mahallesi İnönü Bulvarı üzerinde (Kiçikapı meydanında) bulunmaktadır.

Plan ve mimari özellikleri :

Çifte hamam olarak inşa edilen hamamın erkekler bölümü dört eyvanlı dört köşe halvetli, kadınlar bölümü ise tek eyvan ve üç halvetten oluşur.

Kadınlar kısmı kuzeydoğu köşeden batıya doğru daraldığı için düzgün bir plân göstermez. Her iki bölümde de doğudan batıya doğru mekanlar, soyunmalık, soğukluk, sıcaklık, su deposu ve külhan olmak üzere sıralanmışlardır.

Kadınlar kısmı sıcaklık bölümünün üzerini örten kubbe kare bir kasnağın üzerine oturmakta olup diğer kubbelerin tamamı kasnaksızdır. Bütün kubbeler dıştan beton mozaikle kaplanmıştır.

Erkekler bölümünün soyunmalığına doğu cepheye açılan kapıdan girilmektedir. Kapının kuzeyinde bir adet dikdörtgen pencere görülmektedir. Güneydeki pencere kapatılmıştır. Soyunmalık zeminine üç basamaklı merdivenle inilmektedir.

Güney-kuzey doğrultuda dikdörtgen bir mekan olarak tasarlanan soyunmalık mekanı, doğu-batı doğrultuda atılmış üç adet sivri kemerle genişlikleri farklı dört bölüme ayrılmıştır. Girişin önündeki bölümün üzeri beton, diğer üç bölümün üzeri kuzey-güney yönünde beşik tonozla örtülmüştür.

Soyunmalık bölümü kuzey duvara kapının iki yanına ve kapı üstüne açılan pencereler ve tonoz tepesine açılan tepe pencereleriyle aydınlatılmıştır. Zemindeki mermer döşemelerden bazıları orijinal olarak günümüze ulaşabilmiştir.

Güneydoğu köşedeki yuvarlak kemerli kapıdan dışarıya, güneybatı köşedeki kapıdan da kadınlar bölümü soyunmalığına geçilmektedir. Kuzey, doğu ve batı cepheler boyunca uzanan teras katı yakın bir tarihte inşa edilmiştir.

Soyunmalığın batı cephesinin ortasına açılan kapıdan soğukluk bölümüne girilmektedir. Doğu-batı yönünde dikdörtgen bir mekan olarak düzenlenen soğukluk bölümü, güney kuzey doğrultuda atılmış iki sivri kemerle, üzerleri pandantifle geçilmiş kubbelerle örtülmüş üç bölüme ayrılmıştır. Bu mekan, batıdaki kubbenin tepesine açılan bir, doğudaki kubbenin tepesine açılmış dokuz ve ortadaki kubbenin tepesine açılmış 21 yuvarlak ışık gözüyle aydınlatılmıştır. Doğudaki duvarın üzerine açılan alt bölüme şevli dikdörtgen pencere de soğukluğun aydınlatılmasına katkıda bulunur. Batıdaki kubbeli bölüm içine de soyunma kabinleri konulmuştur. Doğudaki kubbeli bölüm de bir duvarla bölünerek içerisi tuvalet olarak kullanılmaktadır.

Soğukluğun orta mekanının güney duvarı ortasına açılan kapıdan sıcaklık mekanına geçilmektedir. Dört eyvanlı, köşe halvetli sıcaklık mekanının merkezi pandantifle geçilen kubbeyle, eyvanları ise aynalı tonozla örtülmüştür. Bu mekan merkezi kubbenin üzerine açılan 25, doğu, batı ve kuzey yöndeki tonozlar üzerine açılan dörder det yuvarlak formlu, güney yöndeki tonozun üzerine açılan iki adet dikdörtgen formu ışık gözleriyle aydınlatılmıştır. Merkezi kubbenin altında 38 cm. yükseklikte sekizgen biçimli göbek taşı bulunmaktadır. Giriş eyvanı hariç diğer eyvanlar üç yönde 15 cm. yükseklik, 68 cm.genişlikteki sekilerle çevrili olup, sekilerin her cephesinde birer det kurna bulunmaktadır. Giriş eyvanının kuzey ve güney duvarları boyunca uzanan sekiler 15 cm. yükseklik ve 70 cm. genişliktedir. İki cephede de birer kurna yer alır.

Halvet mekanlarına köşe kapılarından geçilmektedir. Bütün halvetlerin üzeri tromplarla geçilmiş kubbelerle örtülüdür. Güneydoğu köşedeki halvet diğerlerinden daha büyüktür. Kuzey-güney yönünde uzanan halvet, doğu batı doğrultuda atılan bir kemerle ikiye bölünmüştür. Her iki kare mekanın üzeri de kubbeyle örtülüdür. Halvetin aydınlatılması kubbelerin tepelerine açılmış tepe pencereleri vasıtasıyla olmuştur. Güney uçtaki kubbeli bölümün batı duvarı üzerinde 1.00 m.genişliğinde, 0.32m.derinliğinde bir niş yer alır. Günümüzde sauna olarak kullanılan bu halvetin içerisi üç yönde iki kademeli mermer oturma sekileriyle çevrilidir. Kuzeydoğu ve kuzeybatı köşelerde yer alan halvetler kubbenin tepesine açılan dokuzar adet yuvarlak formlu ışık gözüyle, güney doğu köşedeki halvet ise kubbenin tepesine açılan bir adet dairevi tepe penceresiyle aydınlatılmıştır. Kapı açıklıkları hariç her üç halvetin üç cephesi 15 cm. yükseklik ve 70 cm. genişlikte sekilerle çevrilmiştir. Sekiler üzerinde toplam dört kurna bulunmaktadır.

Kadınlar bölümünün soyunmalığına, kuzeybatı cephenin ortasındaki basık kemerli kapıdan girilmektedir. Soyunmalık bölümünün üzeri 1971-72 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğünün onarımı esnasında betonarme ile örtülmüş, buradaki teras kat da o onarım esnasında yapılmıştır.

Soyunmalığın güney cephesinin doğusuna kaydırılan düz lentolu kapıdan soğukluğa geçilmektedir. Soğukluğun üzeri doğu-batı yönünde uzanan tonozla örtülmüştür. Bu mekanın aydınlatılması tonoz üzerine açılmış üç adet ışık gözüyle sağlanmıştır. Soğukluğun kuzey duvarı üzerinde 107 cm.genişliğinde, 58 cm. derinliğinde bir niş bulunmaktadır. Batı ve kuzey cephe boyunca uzanan sekiler 30 cm. yükseklik ve 60 cm. genişlik￾tedir. Soğukluğun güneybatı köşesindeki kapıdan tuvalet ve traşlıkların bulunduğu mekana geçilir. Bu bölümün üzeri de kuzey-güney yönünde beşik tonozla örtülü olup, tonozun sırtına açılan üç adet kare formlu ışık gözüyle aydınlatılmıştır. Kuzey cephede iki adet tuvalet, batı cephesinde ise bir adet traşlık vardır.

Soğukluğun güneydoğu köşesindeki sivri kemerli kapıdan sıcaklık mekanına geçilmektedir. Sıcaklığa girişteki dikdörtgen mekanın üzeri doğu-batı doğrultudaki beşik tonozla örtülmüştür. Girişteki bu mekan, tonozun sırtına açılmış yedi adet kare formlu ışık gözüyle aydınlatılmıştır. Bu bölümün kuzey duvarı üze￾rinde bulunan 2.51 m. genişliğinde, 0.40 m. derinliğindeki nişin üzeri sivri kemerle örtülüdür. Bu mekan batı, güney ve kuzey yönde 70 cm. genişlik ve 27 cm. yükseklikte sekilerle çevrilmiştir. Girişteki mekanın güneyinde bulunan ikinci dikdörtgen mekanın ortası tromplarla geçilmiş kubbeyle, yan kısımları ise beşik tonozla örtülmüştür. Bu bölüm kubbe ve tonozların tepesine açılmış birer adet tepe penceresiyle aydınlatılmıştır. Diğer mekandaki seki düzenlemesi burada da kuzey ve güney duvarlar boyunca tekrarlanmıştır.

Doğudaki eyvanın kuzey duvarındaki kapıyla halvete geçilmektedir. Halvetin üzeri doğu-batı doğrultuda beşik tonozla örtülüdür. Tonoz üzerinde üç adet kare formlu ışık gözü yer almaktadır. Halvetin güney, kuzey ve doğu cepheleri 70 cm.genişlik, 26 cm. yükseklikte sekilerle çevrili olup, bu sekiler üzerine üç adet kurna yerleştirilmiştir. Güneydoğu köşedeki ikinci halvetin üzeri doğu-batı yönünde beşik tonozla örtülü olup, bu sekiler üzerine üç adet kurna yerleştirilmiştir. Güneydoğu köşedeki ikinci halvetin üzerinde doğu-batı yönünde beşik tonozla örtülüdür. Tonozun sırtına iki adet kare formlu ışık gözü açılmıştır. Bu halvetin de güney, doğu ve batı cepheleri 25 cm. yükseklik, 80 cm. genişlikte sekilerle çevrili olup, sekilerde birer adet kurna yer almaktadır. Güneybatı köşedeki üçüncü halvetin üzeri de doğu-batı yönünde beşik tonozla örtülü olup, tonozun sırtına açılan dört adet kare formlu ışık gözüyle aydınlatılmıştır. Bu halvetin batı duvarı üzerinde 2.34 m. genişlikte ve 0.40 m. derinliğinde bir niş görülmektedir. Sauna olarak kullanılan bu halvetin kuzey, doğu ve batı cephelerinde erkekler kısmı saunasında olduğu gibi mermer￾den iki kademeli sekiler vardır.

Her iki bölümün sıcaklıkları boyunca uzanan su deposunun üzeri beşik tonozla, su deposunun güneyinde bulunan yamuk plânlı külhanın üzeri betonla örtülüdür. Hamamın cehennemlik ve tüteklikleri fonksiyonunu kaybettikleri için hamam halen buhar ve kalorifer sistemiyle ısıtılmaktadır.

Melikgazi Belediyesi tarafından 2014 Yılında başlatılan ve Kiçikapı Konağı’nın aslına uygun olarak onarılması amacıyla yapılan çalışmalar doğrultusunda, konak yanında bulunan Selahattin Hamamı da bu çalışmalara dahil edilerek, hamam önüne sonradan inşa edilerek açılan dükkanlar yıkılmış ve dış cephenin çevresi ile uyumlu olması sağlanmıştır.

Süslemesi :

Hamamdaki tek süsleme, erkekler bölümü soyunmalığına giriş kapısının kemerinin üzerindeki panoda bulunan çark-ı felek ve selvi ağacı kabartmalarıdır.

Malzeme ve teknik :

Hamamın duvarlarında kaba yonu taş, erkekler kısmı soyunmalığı kapı ve pencere söveleri ile kemerlerde kesme taş malzeme kullanılmıştır. Erkekler bölümü nün soyunmalığının zeminindeki orijinal mermer döşemelerinin bir kısmı günümüze ulaşabilmiştir. Her iki bölümün soğukluk ve sıcaklık mekanlarının zeminlerinin tamamı ile duvarların 1.30 m. olan kısmı 1972 yılında yapılan onarımlar sırasında mermerle kaplanmıştır.

Kitabesi :

Eserin kitabesi yoktur.

Tarihlendirme :

Hamam, arşiv kayıtlarına göre 1500 yılında Lala Camiinin vakıfları arasındayken 1547 yılında Hacı Kılıç Camiinin vakıfları arasında görülmektedir. Ahmet Nazif Efendi, hamamın Eretna Beyi Mehmet Bey’in Atabeyi tarafından inşa ettirilmiş olduğun ileri sürer. Arşiv belgelerindeki bilgiler ve Eretnalılarla ilgisi düşünülerek yapının 14.yüzyılda inşa edilmiş olabileceği kabul edilmektedir.

Kaynak:

Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kayseri Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri Cilt-II Sayfa 493-497


Kaynakça:Mustafa Denktaş, Kayseri’de Tarihî Su Yapıları (Çeşmeler, Hamamlar), Kayseri 2000, s.178-182.

Evliya Çelebi, Seyahatname, c.5, İstanbul 1970, s.74.

Ahmet Nazif Efendi, Kayseri Tarihi, (Mirat-ı Kayseriyye), Sadeleştiren :Mehmet Palamutoğlu, Kayseri Özel İdare Müdürlüğü ve Kayseri Belediyesi Birliği Yayınları, No : 2, Kayseri, 1987, s.111. Yasemin Demirca, Tahrir ve Evkaf Defter￾lerine Göre Kayseri Vakıfları, Kayseri 1992, s.42-43

Ahmet Gündüz, 27/2 Numaralı Kayseri Şer’iyye Sicili H.1035-36/M.1625-26, (Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Kayseri 1995, s.263-264.

Muhammed Ali Kalıpçıoğlu, 65 Numaralı Kayseri Şer’iyye Sicili H.1066-67/M.1655-56,(Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Kayseri 1996, s.106.

Gültekin Şen, 69 Numaralı Kayseri Şer’iyye Sicili H.1069/M.1658-59, (Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basıl￾mamış Yüksek Lisans Tezi), Kayseri 1996, s.212.